Văn hóa - Nguồn lực nội sinh đưa Hưng Yên phát triển nhanh, bền vững

Là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi giao thoa của những lớp trầm tích văn hóa lâu đời trong không gian văn minh sông Hồng, Hưng Yên không chỉ lưu giữ kho tàng di sản đặc sắc mà còn đang từng bước chuyển hóa những giá trị văn hóa thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững.
Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, Hưng Yên mang dáng hình của một miền đất vừa cổ kính, sâu lắng, vừa năng động, hiện đại. Từ thương cảng Phố Hiến vang bóng một thời đến những làng nghề hàng trăm năm tuổi; từ những lễ hội dân gian, làn điệu hát trống quân, chèo cổ đến những sản phẩm OCOP, du lịch trải nghiệm, công nghiệp văn hóa hôm nay… tất cả đang hòa quyện, tạo nên sức mạnh mềm và bản sắc riêng của vùng đất giàu truyền thống văn hiến.
Đặc biệt, quán triệt sâu sắc tinh thần Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, Hưng Yên xác định rõ: Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn phải trở thành động lực phát triển, là “hệ điều tiết” bảo đảm cho phát triển hài hòa, bền vững. Từ nhận thức đó, tỉnh đang từng bước đưa văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, khơi dậy khát vọng phát triển và tạo nên diện mạo mới cho quê hương.
Hệ thống di sản văn hóa phong phú
Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, văn hóa luôn là dòng chảy bền bỉ hun đúc nên bản lĩnh, cốt cách và sức mạnh Việt Nam. Những lúc đất nước đứng trước thử thách cam go, chính các giá trị văn hóa truyền thống như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó, nghĩa đồng bào và khát vọng vươn lên đã trở thành điểm tựa tinh thần to lớn, quy tụ sức mạnh toàn dân tộc.
Nhìn lại hành trình 80 năm xây dựng và phát triển đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng, có thể khẳng định văn hóa đã có những đóng góp đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng. Văn hóa không chỉ giữ vai trò là nền tảng tinh thần của xã hội mà ngày càng khẳng định vị thế là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và sức mạnh mềm của quốc gia.
Trong dòng chảy ấy, Hưng Yên là một vùng đất mang đậm dấu ấn văn hiến của đồng bằng Bắc Bộ. Sau khi hợp nhất địa giới hành chính giữa Hưng Yên và Thái Bình, tỉnh Hưng Yên mới có quy mô dân số hơn 3,5 triệu người, diện tích khoảng 2.570km2, gồm 104 xã, phường. Sự giao thoa giữa không gian văn hóa “Phố Hiến” xưa và văn hóa vùng duyên hải ven biển đã tạo nên một chỉnh thể văn hóa đa dạng, giàu bản sắc.

Ảnh: Chùa Keo – Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt

Từ lâu, Hưng Yên được biết đến là vùng đất “thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, nơi từng là thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài vào thế kỷ XVII-XVIII.  Không chỉ là điểm hội tụ giao thương, Phố Hiến còn là nơi giao lưu, tiếp biến văn hóa Đông - Tây, tạo nên chiều sâu văn hóa đặc sắc cho vùng đất này.

Ngày nay, Hưng Yên sở hữu hệ thống di sản văn hóa đồ sộ với khoảng 3.700 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có 6 di tích và cụm di tích quốc gia đặc biệt, hàng trăm di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh cùng 10 bảo vật quốc gia. Bên cạnh đó là 29 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, hơn 1.100 lễ hội truyền thống, hàng trăm loại hình diễn xướng dân gian, làng nghề thủ công truyền thống.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Bùi Thị Lương, toàn tỉnh hiện lưu giữ 3.716 di tích, trong đó có 6 di tích và cụm di tích quốc gia đặc biệt, 284 di tích cấp quốc gia, 884 di tích cấp tỉnh cùng 10 bảo vật quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt quý giá, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa của địa phương.

Những giá trị văn hóa tiêu biểu của Hưng Yên không chỉ hiện hữu ở các công trình kiến trúc cổ kính như Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, chùa Nôm, chùa Keo, đền Đa Hòa - Dạ Trạch, đền Đồng Bằng, đền Tiên La, đền Trần… mà còn được lưu giữ sinh động trong đời sống cộng đồng qua các loại hình nghệ thuật dân gian như hát chèo, ca trù, hát văn, múa rối nước, hát trống quân.

Trong đó, hát trống quân là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc mang đậm hồn quê Bắc Bộ, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Tại nhiều địa phương của Hưng Yên, đặc biệt là vùng đất gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung, loại hình nghệ thuật này vẫn được gìn giữ, trao truyền như một phần hồn cốt văn hóa quê hương.

Tiết mục múa Liên hoa do Đoàn nghệ thuật Hát chèo Hưng Yên thể hiện (Nguồn: Báo Hưng Yên)

Không chỉ giàu truyền thống văn hóa, Hưng Yên còn là vùng đất hiếu học, nơi sinh dưỡng nhiều anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, nhà khoa bảng và chiến sĩ cách mạng kiên trung như Triệu Quang Phục, Phạm Ngũ Lão, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Văn Linh, Tô Hiệu, Nguyễn Đức Cảnh… cùng nhiều bậc hiền tài như Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Lê Quý Đôn, Phạm Công Trứ.

Theo ông Nguyễn Thanh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Thái Bình cũ, chính sự kết tinh hài hòa giữa truyền thống yêu nước, tinh thần hiếu học và chiều sâu văn hóa đã tạo nên cốt cách, bản lĩnh và trí tuệ con người Hưng Yên - một nguồn lực đặc biệt quan trọng cho sự phát triển lâu dài của địa phương.

Không gian văn hóa Hưng Yên hôm nay còn được mở rộng với hệ sinh thái biển và rừng ngập mặn ven biển sau sáp nhập. Với 54km bờ biển cùng các cồn nổi tự nhiên như Cồn Vành, Cồn Đen, Cồn Nhất…, Hưng Yên đang sở hữu thêm những tiềm năng đặc biệt để phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm cộng đồng.

Cùng với đó là hệ thống làng nghề nổi tiếng như tương Bần, chạm bạc Đồng Xâm, dệt đũi Nam Cao, đúc đồng Lộng Thượng, dệt chiếu Hới, hương xạ Thôn Cao… Những làng nghề không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn lưu giữ tri thức dân gian, phong tục, tập quán và bản sắc văn hóa địa phương.

Nhiều sản vật nổi tiếng như nhãn lồng, gà Đông Tảo, tương Bần, bánh răng bừa, bún thang lươn, chè sen long nhãn… đang từng bước trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, góp phần quảng bá hình ảnh Hưng Yên tới du khách trong và ngoài nước.

Biến tiềm năng văn hóa thành nguồn lực phát triển

Từ nhận thức sâu sắc văn hóa là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững, Hưng Yên đang từng bước chuyển hóa các giá trị văn hóa thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Quán triệt tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, tỉnh xác định phát triển văn hóa phải đi trước một bước, tạo nền tảng để phát triển con người, xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, đồng thời hình thành những ngành kinh tế mới dựa trên tài nguyên văn hóa.

Những năm qua, Hưng Yên chú trọng gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch, từng bước hình thành hệ sinh thái du lịch dựa trên bản sắc văn hóa địa phương. Từ các di tích lịch sử, lễ hội truyền thống, làng nghề đến ẩm thực và nghệ thuật dân gian đều được khai thác theo hướng tạo ra sản phẩm du lịch đặc trưng.

Tỉnh tập trung phát triển các dòng sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh, du lịch lễ hội, du lịch trải nghiệm làng nghề, du lịch sinh thái, nông nghiệp và du lịch cộng đồng. Nhiều tuyến du lịch nội tỉnh và liên vùng đã được hình thành như hành trình khám phá Phố Hiến, tuyến du lịch tâm linh Phố Hiến - Chùa Hương - Tam Chúc hay các tour trải nghiệm làng nghề, vườn nhãn sinh thái, vùng quê ven sông Hồng.

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, các loại hình truyền thống như chèo, ca trù, hát trống quân tiếp tục được bảo tồn và đưa vào phục vụ du lịch, tạo nên những trải nghiệm giàu bản sắc cho du khách. Đồng thời, tỉnh cũng phối hợp với các doanh nghiệp, đơn vị truyền thông sản xuất các chương trình nghệ thuật, phim tư liệu, sản phẩm quảng bá văn hóa gắn với hình ảnh đất và người Hưng Yên.

Không dừng lại ở bảo tồn truyền thống, Hưng Yên đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa và du lịch. Việc ứng dụng mã QR, tham quan 360 độ, số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản đang từng bước hình thành nền tảng du lịch thông minh, mở rộng khả năng tiếp cận di sản cho người dân và du khách.

Năm 2025, ngành văn hóa, thể thao và du lịch Hưng Yên đã tham mưu xếp hạng thêm nhiều di tích; ghi danh thêm các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; tổ chức hàng chục cuộc triển lãm, trưng bày chuyên đề; số hóa hàng chục hiện vật và không gian bảo tàng. Toàn tỉnh tổ chức hơn 1.400 buổi biểu diễn văn nghệ, chiếu phim phục vụ nhiệm vụ chính trị và nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân.

Các hoạt động văn hóa cộng đồng được duy trì thường xuyên, tạo môi trường để người dân trở thành chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Tỉnh chú trọng khuyến khích nghệ nhân, câu lạc bộ văn nghệ dân gian tham gia biểu diễn, truyền dạy; hỗ trợ đào tạo đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở; mở rộng không gian sáng tạo văn hóa trong cộng đồng.

Đồng chí Nguyễn Thị Sen, Giám đốc Trung tâm Thông tin xúc tiến du lịch Hưng Yên cho biết, với chủ đề xuyên suốt “Về miền di sản”, Hưng Yên đang từng bước định vị thương hiệu du lịch bằng những giá trị văn hóa đặc trưng. Các hoạt động như Liên hoan ẩm thực Hưng Yên, Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tuần lễ tôn vinh nhãn lồng, tham gia Hội chợ du lịch quốc tế VITM Hà Nội… đã góp phần quảng bá mạnh mẽ hình ảnh văn hóa và con người Hưng Yên.

Nhờ khai thác hiệu quả tiềm năng văn hóa, du lịch Hưng Yên đang có bước phát triển mạnh mẽ. Năm 2025, tỉnh ước đón khoảng 3,9 triệu lượt khách, trong đó có khoảng 71.000 lượt khách quốc tế, tổng thu du lịch đạt khoảng 1.700 tỷ đồng. Dịp Tết Nguyên đán, Hưng Yên đón gần 1 triệu lượt khách chỉ trong 9 ngày nghỉ lễ.

Nhiều điểm đến như Phố Hiến, đền Mẫu, chùa Chuông, chùa Keo, đền Trần, đền Đồng Bằng, các khu đô thị sinh thái và điểm du lịch cộng đồng đang dần trở thành thương hiệu du lịch của tỉnh.

Không chỉ đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế, văn hóa còn tạo nên môi trường xã hội ổn định, nhân văn và giàu bản sắc. Các phong trào xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa tiếp tục được duy trì và lan tỏa sâu rộng.

Đặc biệt, trong quá trình phát triển nhanh về công nghiệp và đô thị hóa, Hưng Yên càng chú trọng giữ gìn bản sắc văn hóa, coi đây là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững. Văn hóa đang trở thành “hệ điều tiết” giúp cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn giá trị truyền thống, giữa phát triển hiện đại với gìn giữ cốt cách con người.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, việc phát huy sức mạnh văn hóa và con người Hưng Yên càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận là nền tảng tinh thần của xã hội thì nay, theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, văn hóa còn là trụ cột phát triển, là nguồn lực nội sinh và “hệ điều tiết” cho sự phát triển nhanh, hài hòa và bền vững.